طرح تحول اقتصادی صرف نظر از این كه در صورت اجرای درست، می تواند در بازتوزیع درآمد ملی و رسیدن به تعادل از دست رفته، نقش مهمی در اقتصاد كشور ایفا كند، از زوایای دیگری نیز قابل بررسی و امعان نظر است، زیرا آثار و پیامدهای اجرای این طرح، اگرچه در اجرا، به ابزار اقتصادی نیاز دارد، اما آثار آن تنها به محدوده اقتصادی منحصر نبوده و در سایر زمینه ها تأثیرگذار خواهد بود.
از جمله این آثار، در زمینه اجتماعی، جابه جایی مكانی جمعیت و یا به تعبیری روند معكوس مهاجرت است. تحولات جمعیتی در دوران اخیر نشان می دهد علت اصلی و عمده مهاجرتهای ساكنان مناطق روستایی به شهرها كه پیامدهای ناخواسته ای مانند تخلیه روستاها و حاشیه نشینی در شهرها را به دنبال داشته است، موضوع اشتغال و جستجوی كار پردرآمدتری در مقایسه با مشاغل كشاورزی است و همین مسأله باعث شده نسبت جمعیتی شهر و روستا را دقیقاً معكوس نماید؛ به طوری كه نسبت دو سومی جمعیت روستایی در حدود 5 دهه قبل را به نسبت یك سومی جمعیت روستایی درحال حاضر تبدیل كند. از نتایج این پدیده، تمركز بیش از اندازه جمعیت در كلانشهرها بخصوص تهران و تبعات عدیده دیگر مانند آلودگی هوا، ترافیك، مشكل مسكن، حاشیه نشینی و بی هویتی شهری است و در مقابل تخلیه بسیاری از مناطق پراستعداد و بالقوه مولد كشور را به دنبال داشته است. البته، این موضوع به نوبه خود معلول علت دیگری است كه ریشه آن به توزیع نامتعادل درآمد حاصل از فروش كالای ملی - یعنی نفت- برمی گردد.
اگر توجه كنیم كه سرمایه و سرمایه گذاری به دنبال مكانی امن می گردد كه مجموعه امكانات و تسهیلات لازم را فراهم كرده و سودآوری لازم را تضمین نماید و بدانیم كه عمده درآمد حاصل از نفت در این سالها از طریق مركز كشور به عنوان مكان اصلی فعالیتهای اقتصادی، منتقل و هزینه شده است، تمركز جمعیت و اشتغال در پایتخت دور از انتظار نبوده و در صورت نبود سیاستهای عدالت محور، این روند یعنی شكاف و فاصله بین تهران و سایر مناطق، همواره تشدید خواهد شد.
اكنون كه بنا به اراده دولت و خواست مردم، طرح تحول اقتصادی مطرح گردیده، ضروری است برای برون رفت از وضعیت فعلی، كلیه ابعاد و پیامدهای اجرای طرح مورد بررسی قرار گیرد و دقتهای لازم در اجرای آن لحاظ گردد.
هدف طرح هدفمند سازی یارانه ها، شناسایی دهكهای درآمدی و تفكیك آنها به منظور پرداخت منطقی یارانه به خانوارها توسط دولت است، اما به نظر می رسد اهداف این طرح اگر تحول اقتصادی جامعی را دنبال می كند، باید فراتر از هدف مذكور بوده و هدفهای جنبی اما مهم دیگری را نیز پوشش دهد. در این ارتباط، پیشنهادهای ذیل قابل طرح است:
همزمان با طبقه بندی خانوارها از جهت میزان درآمد و تعلق یارانه ها، طبقه بندی مناطق مختلف كشور از جهت شاخصهای فقر و محرومیت نیز صورت گیرد و اگر مثلاً مناطق كشور در سه طبقه اصلی محروم، نیمه محروم- نیمه برخوردار و برخوردار قرار گرفت، با مناطق محروم با توجه به همجواری خانوارها و اجتناب از پیامدهای ناگوار اجتماعی، برخورد یكسان صورت گیرد.
اگرچه ممكن است در این مناطق به صورت استثناء مواردی از خانوارهای برخوردار نیز وجود داشته باشد، اما به دلیل یكدست كردن سیاستهای منطقه ای و مهمتر از همه، مزایای دستیابی به روند معكوس مهاجرت و توازن بین مناطق، صرف نظر كردن از استثنائات داخل مناطق، برخورد یكسان با همه خانوارها در یك منطقه جغرافیایی به صرفه خواهد بود. در پرداخت یارانه های دولتی همواره بین بخشهای مختلف اقتصادی یك شكاف تاریخی وجود داشته است، به طوری كه بخش كشاورزی، با وجود اهمیت در اقتصاد و تهیه و تدارك مواد خام و اولیه در مقایسه با سایر بخشها، همواره از سهم كمتری برخوردار بوده است. اینك كه هدفمندی یارانه ها و تحول اقتصادی مطرح می باشد، این روند باید به صورت معكوس اصلاح شود تا بخش مولد و دارای بیشترین ارزش افزوده در اقتصاد كه در مدت اخیر به دلیل افزایش قیمتهای جهانی محصولات كشاورزی اهمیتش دوچندان شده، جایگاه واقعی خود را بازیابد و نه تنها اقشار زحمتكش و محروم روستایی را از جهت دهكهای درآمدی هدف تحت پوشش قرار دهد، بلكه به ازای تولید محصولات استراتژیك و راهبردی، با اختصاص یارانه نقدی تولید، حتی در شرایط آزاد سازی سایر كالاها، یاری نموده و به محصولات تولیدی آنها جایزه پرداخت كند.
بدیهی است، دستیابی به دو هدف فوق كه اولی منجر به توازن و تعادل منطقه ای خواهد شد و دومی رابطه مبادله بین بخشهای اقتصادی را به نفع بخش كشاورزی تغییر و بهبود خواهد داد، قبل از هر چیز مستلزم جهت گیریهای مشخص و اعلام راهبردهای ناظر بر آنها از سوی مسؤولان از همین ابتدای طرح است. ضمن اینكه تهیه بانكهای اطلاعاتی لازم، همان گونه كه در حال حاضر برای شناسایی خانوارهای هدف و تعیین دهكهای درآمدی برای پرداختهای جبرانی مدنظر می باشد، باید سامانه های لازم را نیز برای دستیابی به دو هدف فوق یعنی شناسایی مناطق جغرافیایی محروم كشور و نیز شناسایی اقشار تولید كننده كشاورزی، برای دستیابی كامل به اهداف بلند طرح، از همین ابتدای طرح تدارك دید و برنامه ریزی نماید.
* دكتر محسن صمدی
کد مطلب : 7104
