مهندس جوان «مهدی بازرگان» هم صنعت دنیای مدرن را آموخت و هم نظام سیاسی و نحوه حکومت کشور فرانسه را به خوبی مشاهده کرد.همراهی او به عنوان یک متخصص در کنار «دکتر محمد مصدق» به هنگام ملی شدن صنعت نفت و پس از آن حضور در نهضت مقاومت ملی و پرداختن هزینههای گزاف ورود به عرصه سیاست، از بازرگان متخصص، روشنفکری متعهد ساخت. البته در آن روزها کسی پیش بینی نمی کرد که در اواخر دهه 50 طی یک رخداد فراگیر سیاسی، مهدی بازرگان در کسوت یک سیاستمدار میانه رو، در بزنگاه انقلاب بزرگی که پایان نظام شاهنشاهی را اعلام می کرد، مورد توجه ملت قرار گیرد
امروز صد سال از تولد «مهندس مهدی بازرگان» می گذرد. او در سال صدور مشروطیت در خانواده یی آذری زبان چشم بر این جهان گشود و پس از گذراندن تحصیلات متوسطه و نیز موفقیت در امتحانات اعزام به خارج، عازم فرانسه شد.البته دست اندرکاران اعزام دانشجو به دیار فرنگ، قبل از اعزام قبول شدگان، همه را در کاخ سعدآباد نزد رضاشاه بردند و او خطاب به دانشجویان اعزامی گفت؛«شما را به مملکتی اعزام می کنیم که حکومت آنها جمهوری و نظام آنها با نظام ما متفاوت است، شما نباید نظام سیاسی آنها را برای ما بیاورید بلکه صنعت و آداب آنها را یاد بگیرید.» اما مهندس جوان «مهدی بازرگان» هم صنعت دنیای مدرن را آموخت و هم نظام سیاسی و نحوه حکومت کشور فرانسه را به خوبی مشاهده کرد.همراهی او به عنوان یک متخصص در کنار «دکتر محمد مصدق» به هنگام ملی شدن صنعت نفت و پس از آن حضور در نهضت مقاومت ملی و پرداختن هزینههای گزاف ورود به عرصه سیاست، از بازرگان متخصص، روشنفکری متعهد ساخت. البته در آن روزها کسی پیش بینی نمی کرد که در اواخر دهه 50 طی یک رخداد فراگیر سیاسی، مهدی بازرگان در کسوت یک سیاستمدار میانه رو، در بزنگاه انقلاب بزرگی که پایان نظام شاهنشاهی را اعلام می کرد، مورد توجه ملت قرار گیرد.
یاران دیرین او در روزهایی به بزرگداشت صدمین سال تولد و تلاشهای او نشسته اند که او قریب به 13 سال پیش، از کویر زمینیان گذر کرده و به شکوفهها، به باران رسانده است سلام ما را.بزرگداشت صدمین سال تولد مهندس بازرگان با سخنان دکتر صدرحاج سید جوادی آغاز شد، این یار دیرین با قامتی خمیده ولی با صدایی رسا از 60 سال تلاش و کوشش بازرگان برای ایرانی آزاد سخن گفت، صدرحاج سیدجوادی با بیان این نکته که گردش روزگار وجوه متنوع بازرگان را شفاف تر و آشکارتر ساخت، افزود؛ اگر بخواهیم به دو عنوان برجسته و دو فصل درخشان زندگی بازرگان اشاره کنیم، می توانیم بر اخلاق و علم و دانش او تاکید کنیم.وی پس از ذکر خاطراتی از مهندس بازرگان تاکید کرد که باید بر چاپ آثار منتشرنشده بازرگان جدیت نشان دهیم چرا که پاسخ سوالات مخالفان اندیشه دینی را می توان در آثار او جست وجو کرد.
اداره دموکراتیک دانشگاه فنی
ادامه سخن را مهندس معین فر وزیر نفت دولت موقت به عهده گرفت و گفت؛ «مدیریت بازرگان و احترام به زیردست و نیز اهمیت به متخصصان از جمله ویژگیهای بازرگان بود.»وی با یادآوری خاطره یی از سال 1326 اظهار داشت؛ «در سال 1326 بازرگان رئیس دانشگاه فنی تهران بود. البته بازرگان منتخب شورای استادان بود و ترتیب و نظم و اداره دموکراتیک دانشگاه فنی همه را متعجب کرده بود.»
بازرگان موسس نهادهای مدنی
دکتر کاظم یزدی سومین سخنران این همایش آشنایی خود با مهندس بازرگان را از سال 1325 اعلام کرد و نیز ابراز داشت؛«اولین نمازخانه دانشگاه تهران به دست بازرگان برپا شد و پس از آن تاسیس انجمن اسلامی مهندسین، انجمن اسلامی پزشکان، انجمن اسلامی دانشجویان و نیز انجمن اسلامی بانوان توسط زنده یاد بازرگان برپا شد.»وی در ادامه افزود؛ «یکی از دغدغههای بازرگان تاسیس یک نهاد غیرانتفاعی برای چاپ و نشر کتابهای مذهبی بود که نهایتاً «شرکت سهامی انتشار» به پیشنهاد ایشان تاسیس شد که پس از مدتی هیات تحریریه یی نیز برای آن انتخاب شد که در آن سالها چنین چیزی در بین ناشران وجود نداشت، البته شهید مطهری نیز عضو هیات مدیره آن بود.»وی در خاتمه با اشاره به نگاه بازرگان به عمق نواقص اجتماعی، یادآوری کرد که مسائل و کاستیهای جامعه، بازرگان را به طرف نهادسازی سوق داد و در پایان سخنانم باید بگویم آنچه در بازرگان دیدم، خلوص، صداقت، صمیمیت و شجاعت در بیان و نظم و برنامه ریزی در کارها بود.
حکومت از دید ما
محمد بسته نگار، هم بندی روزهای زندان برازجان، آشنایی خود با بازرگان را به 50 سال قبل از این دانست.بسته نگار در توضیح پرسشهای آن روز چنین گفت؛«در آن روزها دو پرسش مهم برای روشنفکران مذهبی مطرح بود؛ اول آنکه شکل مالکیت در اسلام چگونه است؟ دوم آنکه آیا حزب سیاسی می تواند دارای ایدئولوژی باشد یا خیر؟در زندان سر سفره، هنگام قدم زدن در هواخوری حتی در رختخواب در مورد این دو پرسش با دوستان و مهندس بازرگان صحبت می کردیم که نتیجه آن مباحثات کتابهای «مالکیت در اسلام» و «حکومت از دید ما» توسط بازرگان بود.»وی در ادامه افزود؛«بازرگان در کتاب «حکومت از دید ما» که در اواخر زندان برازجان نوشت نظرات صریح خود را در مورد نحوه حکومت اعلام کرد. بازرگان در آن کتاب از شیوههای حکومت نوشت که حکومت باید ضامن احیای حقوق اساسی ملت ایران باشد. این حکومت حکومت مردم بر مردم است. اتکا بر افکار مردم، اتخاذ رای اکثریت و انتخاب و نظارت و حق عزل از طرف مردم باید محترم شمرده شود.»نکته دیگری که محمد بسته نگار به آن اشاره کرد اعتقاد جدی بازرگان به داشتن حق وکالت زنان بود. وی سخنان خود را با این پرسش به پایان برد آنانی که بر این عقیده اند دوره افکار بازرگان به پایان رسیده است باید بگویند که کدام بخش از آرای او در حال حاضر قابل استفاده نیست.
مهندسی ایده
«عزت الله سحابی» یار دیگر سالهای زندان بازرگان با اشاره به این نکته که زمانی یک اندیشمند به برنامه یی می رسد این ایده از مراحلی عبور می کند؛ 1- شکل گیری ایده 2- مهندسی ایده 3- تشخیص نقاط ضعف ایده،می گوید؛ «برخی نهادسازی را خصلت بازرگان می دانند. در حالی که نهادسازی برای بازرگان یک راهبرد به شمار می آمد زیرا بازرگان ایرانیها را در کارهای جمعی ضعیف می دانست. در سراسر تاریخ ایران حماسههای ملی فراوانی وجود داشته ولی این حماسهها و از خودگذشتگیها در زندگی روزمره ما نشانی ندارد. در ایران به رغم وجود عرفان و اشعار عاشقانه عشق و شور وجود ندارد.»سحابی در ادامه افزود؛«اندیشه خودگرایی و فردگرایی و فرار از همکاری جمعی محصول دوران استبداد است. بازرگان از کیفیت رفتار سیاسی ایرانیها خیلی آزرده بود. ایشان بر این عقیده بود که در ایران به جای اینکه تاسیس نهادها از کوچک به بزرگ باشد، نهادهای مختلف در آغاز بزرگ و فراگیر است و بعد آرام آرام آب می رود که باعث شکست امیدها و آرزوها می شود و کتاب «عشق و پرستش» محصول این ایده بود.»مهندس سحابی در خاتمه اضافه کرد؛«بازرگان از گفت وگوهای روشنفکری فاقد عمل گریزان بود به همین دلیل مکتب عملی متاع را تاسیس کرد همین طور شرکت یاد، شرکت سهامی انتشار و کارخانه تهویه مطبوع سافیاد از دستاورد ایدههای بازرگان بود.»
بازرگان رادمرد آزاده ایران
نشستن محمدجواد حجتی کرمانی پشت تریبون از همان لحظه اول فضای خوشایندی را به این همایش تزریق کرد. او با آن ته لهجه کرمانی اش در آغاز سخن گفت؛ «از بدو ورود هر چه منتظر ماندیم از چای خبری نشد.» پس از چند دقیقه لیوانی چای داغ برای او مهیا شد و او با نوشیدن یک جرعه چای داغ داغ سخن گفتن از بازرگان را آغاز کرد. لحن شوخ طبعانه او به سرعت تغییر کرد و به نظر می رسید که بسیار دلتنگ بازرگان است. او از محاکمه سران نهضت آزادی و نیز محاکمه خودش آغاز کرد و گفت؛ «بعد از محاکمه نهضت آزادی دستگیر شدم و جرم ما در دادگاه تشکیل حکومت بین المللی کشورهای مسلمان بود و وکیل مدافع ما به هنگام دفاع گفت چون چنین کاری امکان انجام ندارد، پس جرم محال امکان ندارد و از دادگاه محترم تقاضا می کنم که این اطفال را رها کند. حتی مرتضی حاجی به دارالتادیب محکوم شد. نهایتاً ما روانه زندان شدیم. در زندان هنوز فکر اصلاح جهان و انترناسیونالیسم اسلامی را در سر داشتم و در این رابطه با بازرگان بحث می کردم و بازرگان هم بدون اینکه اهانتی کند، نگاه عاقل اندر سفیهی به من کرد،»حجتی کرمانی که در حال و هوای زندان آن سالها بود، ادامه داد؛ «در زندان حتی یک لحظه بازرگان را افسرده ندیدم. بازرگان پس از خواندن نماز صبح، استراحت کوتاهی می کرد و پس از خوردن صبحانه با دقت تمام به ترسیم منحنی سیر تحول قرآن می پرداخت. نظم و نظافت آن اتاق را هرگز فراموش نمی کنم و نیز صدای تلاوت قرآن او از خاطرم نخواهد رفت.»او پس از خواندن فرازهایی از وصیتنامه بازرگان کلام خود را این گونه به پایان برد؛ «خداوند ما را قدردان ذخایر خود قرار دهد.»
میراث پدرم
زهرا بازرگان فرزند ارشد مهندس بازرگان با اشاره به سالهای کودکی اش گفت؛ «در سالهای کودکی همه چیز را از چشم او می دیدم. مشاهده زیباییها و قدردانی از آنها توسط پدرم، حس خوبی را به ما که کودکی بیش نبودیم، منتقل می کرد.»وی در ادامه افزود؛ «بازرگان با وجدانی آسوده، میراثی بزرگ از اخلاق و معنویت برایمان باقی گذاشت. نگاه مثبت و احترام به دیگران یک ایده جدی در ذهن او بود.» زهرا بازرگان در خاتمه گفت؛ «رفتار بازرگان چه در بیرون از خانه چه در داخل خانه فرقی نداشت. او از جمله مردانی نبود که رفتار آنها در خانه و خارج از خانه متفاوت باشد.»
بازرگان پدر روشنفکری دینی
دکتر ابراهیم یزدی، بازرگان را پدر روشنفکری دینی خواند و متن سخنانش توسط مرتضی کاظمیان قرائت شد. دکتر یزدی در خصوص روشنفکری دینی و بازرگان چنین گفت؛ «روشنفکر دینی نظیر هر روشنفکر دیگری، سیاست و قدرت را و نیز علاوه بر آن، سنت و قرائتهای رایج و حتی غالب را نقد می کند و به بازسازی و نوسازی اندیشه دینی می پردازد. خود را صاحب درد و رسالت می داند، سودای تغییر در الگوهای رفتاری مردم و جامعه، ساختار و مناسبات قدرت را دارد، علاوه بر آن روشنفکر دینی، نگاه ویژه یی به دین دارد.»وی در بخش دیگری از پیامش این گونه ادامه می دهد؛ «یکی از عمده ترین رسالت روشنفکری دینی، بومی کردن مفاهیم و مقولات اساسی مدرنیته است. تا هنگامی که این مقولات و مفاهیم کلیدی بومی نشوند، تعارض میان فرهنگ بومی با عناصر مدرنیته ادامه پیدا خواهد کرد و نوعی التقاط میان برخی از نمادهای مدرنیته و نه مدرنیته، بروز پیدا خواهد کرد. تا زمانی که این فرآیند صورت نگیرد، ایران وارد عصر جدید نخواهد شد. در کشوری مثل ایران بومی کردن مفاهیم و مقولات مدرنیته به معنای ایرانیزه و اسلامی کردن آنها است. بازرگان در این راستا گامهای موثری برداشته است. این رسالتی است که از عهده روشنفکری دینی برمی آید.»
آزادی هند
ابوالفضل حکیمی دیگر سخنرانی بود که با ذکر خاطراتی از زندان قصر، بازرگان را فردی منظم و پرکار دانست. حکیمی نگارش کتاب «آزادی هند» توسط بازرگان را در زندان قصر اعلام کرد و نیز افزود؛ روزی در زندان قصر در مورد استقلال پاکستان با مهندس بازرگان صحبت می کردم و ایشان در این مورد گفت؛ «محمدعلی جناح در جدایی مسلمانان از هند اشتباه کرد. آنها می توانستند در هند به عنوان یک اقلیت قوی زندگی کنند.» اینک پس از گذشت چند دهه از اظهارنظر بازرگان می بینیم که نظر او تا چه اندازه درست است.در حال حاضر پاکستان را کشوری پر از آشوب می شناسیم، در حالی که اگر مسلمانان از هند جدا نشده بودند، می توانستند در کشوری که مهد دموکراسی است، زندگی آرامی داشته باشند.
بازرگان عافیت طلب نبود
آخرین سخنران این همایش ابوالفضل بازرگان بود. البته قبل از او دکتر فرزدی، دکتر قهاری، محمد حیدری، دکتر میناچی، مهدی بهادری نژاد، اعظم طالقانی و دکتر کتیرایی هر یک در خصوص شخصیت بازرگان و نیز ذکر خاطراتی از او به سخنرانی پرداختند. ابوالفضل بازرگان نیز با ذکر خاطراتی از روزهای انقلاب و پیروزی آن، سخنان خود را با ذکر این نکته آغاز کرد که مهندس بازرگان و دکتر سحابی در حساس ترین روزهای پیروزی انقلاب، آرامش درخور تحسینی داشتند که برای من بسیار تعجب آور بود.
کد مطلب : 104
